موسسه انتشارات دانشگاه تهران نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 2228-6020 30 4 2025 12 22 Assessment of ecological network changes in the Mazandaran city-region for the protection of rural-urban lands ارزیابی روند تغییرات شبکه اکولوژیک در محدوده موردمطالعه در استان مازندران به‌منظور حفاظت از اراضی روستا- شهری 7 22 104950 10.22059/jfaup.2025.396000.673083 FA هاشم داداشپور استاد گروه برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. فاطمه توکلی کارشناسی ارشد طراحی شهری، گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0009-0001-2373-3544 Journal Article 2025 08 02 In recent years, the rapid growth of human activities and the accelerated pace of urbanization have led to significant disruptions in natural systems, particularly through the degradation of ecological infrastructures and the fragmentation of interconnected environmental networks. As cities expand outward—often without proper environmental planning or long-term sustainability strategies—natural landscapes become increasingly divided. This spatial fragmentation undermines the connectivity that sustains biodiversity, regulates local climates, maintains water cycles, and provides essential ecosystem services. These transformations have become especially critical in regions undergoing fast-paced, unplanned urban growth, where ecological vulnerability is already high. As a result, many researchers and policymakers have turned to the field of landscape ecology to better understand these spatial dynamics. Landscape ecology offers a valuable analytical framework for assessing ecological patterns, identifying environmental risks, and supporting informed land-use decision-making. By examining changes in spatial configuration and landscape connectivity, this scientific approach enables the development of strategies that can help balance development with ecological sustainability. This study focuses on the ecological transformation of the Mazandaran urban-region, located in northern Iran along the southern coast of the Caspian Sea. Known for its ecological richness and strategic geographical location, Mazandaran has experienced accelerated urban expansion over the past few decades, with significant impacts on its natural landscape. The aim of this research is to analyze the structural changes in landscape elements and their interrelationships over time in order to evaluate the sustainability of the region’s ecological network. To carry out this analysis, the study employed a combination of remote sensing techniques and landscape metrics across three time periods: 1999, 2006, and 2016. Satellite imagery from these years was processed and classified to examine land-use changes. Three key indices were used to measure the extent of landscape fragmentation: the Largest Patch Index (LPI), which indicates the dominance of the largest ecological patch; the Number of Patches (NP), which reflects the degree of fragmentation; and the Fractal Dimension Index (FR), which measures the geometric complexity of patch shapes. These metrics were calculated using Fragstats software, a widely used tool in landscape ecological analysis. The results indicate a clear trend of increasing fragmentation and declining ecological coherence. Natural patches have progressively become smaller, more numerous, and spatially isolated. The region has shifted toward a more disjointed, unstable, and ecologically vulnerable landscape structure. If this trend continues, the consequences may include irreversible biodiversity loss, disruption of ecosystem services, increased vulnerability to climate events, and a decline in the quality of life for local communities. This study underscores the urgent need for sustainable urban planning and policy intervention. Measures such as the preservation of core natural areas, restoration of ecological corridors, and implementation of green infrastructure are essential for reversing degradation and promoting resilience. In conclusion, this research demonstrates the importance of applying landscape ecology to assess and mitigate the ecological impacts of urban growth. A deeper understanding of landscape patterns enables policymakers and planners to adopt more sustainable and balanced development approaches that safeguard the environment while supporting human needs. در دهه‌های اخیر، گسترش فعالیت‌های انسانی و شتاب‌زدگی توسعه شهری موجب تغییرات گسترده در بسترهای طبیعی و کاهش یکپارچگی اکولوژیکی شده است. ازاین‌رو، رویکرد اکولوژی چشم‌انداز که بر شناخت الگوهای فضایی، تحلیل روابط میان عناصر و ارزیابی وضعیت موجود تأکید دارد، به ابزاری مهم برای سنجش تحولات محیطی تبدیل شده است. بااین‌حال، در مطالعات داخلی، به‌ویژه در مقیاس‌های منطقه‌ای و در مطالعه موردی، ارزیابی جامع و دقیقی از تغییرات شبکه اکولوژیکی در گذر زمان انجام نشده است. پژوهش حاضر با تمرکز بر شهرستانهای مازندران، به تحلیل تحول عناصر چشم‌انداز و ارزیابی پیوستگی آن‌ها در سال‌های 1999، 2006 و 2016 پرداخته است. در این مطالعه، داده‌های سنجش از راه دور و شاخص‌های ساختاری چشم‌انداز1 شامل اندازه بزرگ‌ترین لکه اکولوژیکی2 (LPI)، تعداد لکه‌ها3(NP) و سطح پراکندگی لکه‌ها4 (FR) با بهره‌گیری از نرم‌افزار Fragstats پردازش شده‌اند تا تصویری دقیق از تغییرات فضایی شبکه اکولوژیکی ارائه شود. نتایج نشان می‌دهد که توسعه شهری موجب افزایش ریزدانگی لکه‌ها، کاهش معنی‌دار یکپارچگی فضایی و تخریب عملکردی شبکه اکولوژیکی شده است، روندی که کاهش تاب‌آوری و اختلال در تعادل اکولوژیکی منطقه را نمایان می‌کند. تداوم این وضعیت و فقدان سیاست‌های کنترلی مبتنی بر اصول اکولوژیکی، می‌تواند در آینده تهدیدی جدی برای پایداری منطقه باشد.

https://jfaup.ut.ac.ir/article_104950_4cec671554cde4eedbbd0040be3f2d0e.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 2228-6020 30 4 2025 12 22 Developing a Mechanism for Experience of Dwelling Based on the Affordances of Boundary spaces Around the House: Comparative Analysis of Experts' Viewpoints and Residents' Lived Experience تدوین سازوکار تجربه‌ سکونت بر اساس قابلیت‌های فضاهای مرزی پیرامون خانه تحلیل تطبیقی دیدگاه خبرگان و تجربه‌ زیسته‌ ساکنان 23 36 106081 10.22059/jfaup.2026.408411.673151 FA الهام نوری دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، دانشکده معماری، دانشگاه تهران،تهران،ایران. علیرضا عینی‌فر استاد، گروه معماری، دانشکده معماری، دانشگاه تهران، تهران، ایران. مریم غروی الخوانساری دانشیار، گروه معماری، دانشکده معماری، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 09 11 Boundary spaces, as the context of human interaction, can provide a theoretical tool for analyzing the experience of inhabitation. These spaces, which mediate between private and public realms, play a critical role in shaping everyday practices, perceptions, and social relationships. Understanding the relationship between boundary spaces and inhabitation requires, first, recognizing the spatial, social, and symbolic capacities of boundary spaces and, second, clearly defining inhabitation not merely as physical occupancy, but as a lived and experiential process. In this regard, inhabitation is understood as an ongoing interaction between residents, spatial configurations, and contextual conditions. Situated within the naturalistic paradigm and employing a qualitative research approach, this study aims to develop a conceptual model of the mechanisms underlying the experience of inhabitation based on the shaping factors of boundary spaces surrounding the home. In this framework, inhabitation is conceptualized as a dynamic, process-oriented, and context-dependent phenomenon that evolves over time. It is formed through two key spatial mechanisms including differentiation (spatial distinction) and subdivision (personalization), through which individuals and households appropriate space according to their needs, identities, and everyday practices. Boundary spaces act as mediators of these mechanisms, enabling a discorse between individual and collective domains. From a human-centered perspective, boundary spaces are modeled as a multi-layered system within the residential environment, structured across three analytical dimensions: physical, social, and semantic. The physical dimension addresses aspects such as spatial configuration, scale, material characteristics, permeability, visibility, and accessibility. The social dimension focuses on patterns of interaction, degrees of social control, collective behaviors, and informal regulations that emerge within boundary spaces. The semantic dimension relates to meanings, symbolic values, sense of belonging, and residents’ subjective perceptions and interpretations of space. Together, these dimensions provide a comprehensive framework for understanding how boundary spaces actively shape the experience of inhabitation. To examine the influence of shaping factors within each dimension, a nine-point Saaty-scale questionnaire was completed by eight academic experts in architecture and urban studies. The collected data were analyzed using the Analytic Network Process (ANP), which allows for the identification of interdependencies and feedback relationships among factors. Through this process, the relative weight of each shaping factor was determined, resulting in an initial model of the inhabitation process based on expert judgment and theoretical insight. In the subsequent phase, the same set of factors was evaluated by neighborhood residents using a Likert-scale questionnaire. The resulting weights were normalized to enable systematic comparison with the expert-based results. By examining the correlation between the weighted factors derived from expert opinions and those emerging from residents’ lived experiences—while also accounting for contextual influences such as socio-cultural and environmental conditions—the final model for analyzing the experience of inhabitation was developed. The proposed model serves as a theoretical and analytical tool that emphasizes the interactive and relational role of boundary spaces in the inhabitation process. Rather than being treated as passive or residual zones, boundary spaces are understood as active and generative elements that mediate spatial distinction and personalization, thereby playing a central role in shaping, sustaining, and interpreting the lived experience of inhabitation. فضاهای مرزی به‌عنوان عرصه‌های تعاملات انسانی، می‌توانند بستری برای تحلیل تجربه‌ی سکونت باشند. درک ارتباط بین این دو مفهوم، مسلتزم شناخت قابلیت‌های فضاهای مرزی و تعریف سکونت است. پرسش اصلی پژوهش این است که، فضاهای مرزی پیرامون خانه چگونه بر تجربه‌ی سکونت تأثیر می‌گذارند؟ پژوهش در پارادایم تفسیرگرایی و با اتکا به روش کیفی، سکونت را فرآیندی پویا و زمینه‌گرا تعریف می‌کند که بر مبنای تمایز (تمییز فضایی) و تقسیم (برای شخصی‌سازی فضا) توسط فضاهای مرزی، شکل می‌گیرد. بر این اساس فضاهای مرزی با نگاهی انسان‌محور، در سه لایه یا سه بعد کالبدی، اجتماعی، معنایی در محیط پیرامون خانه مدل‌سازی شدند. برای سنجش میزان تأثیر عوامل شکل‌دهنده‌ی هر بعد، ابتدا با بهره‌گیری از نظرات ۸ خبره دانشگاهی و تکنیک فرآیند تحلیل شبکه (ANP)، وزن عوامل مشخص‌ و مدل فرآیند سکونت به دست ‌آمد. سپس جهت تدقیق مدل در بستر واقعیت، پرسشنامه‌ای مبتنی بر طیف لیکرت توسط ساکنان تکمیل و داده‌ها با روش‌های آماری نرمال‌سازی شد. با سنجش همبستگی وزن عوامل در نظر خبرگان و تجربه‌ی ساکنان و تأثیر عوامل زمینه‌ای، مدل نهایی تحلیل تجربه‌ی سکونت به دست آمد، که فضاهای مرزی را نه صرفاً عناصری صلب، بلکه عواملی «مولد و فعال» معرفی می‌کند که از طریق پیوندهای تعاملی، کیفیت تجربه‌ی سکونت را ارتقا می‌بخشند.

https://jfaup.ut.ac.ir/article_106081_a14d1ae995015947bcaadfe659332490.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 2228-6020 30 4 2025 12 22 Evaluation of the Thermal Performance of Recycled Cotton Fabric as a Sustainable Insulation Material in Cold Climate Buildings ارزیابی عملکرد حرارتی پارچه پنبه‌ای بازیافتی به‌عنوان عایق پایدار در ساختمان‌های اقلیم سرد 37 47 105998 10.22059/jfaup.2026.405484.673136 FA سینا الهیاری کارشناسی ارشد معماری و انرژی، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. 0009-0003-4751-6944 فرزین حق پرست استاد گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. جواد احمدی استادیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. 0000-0002-8802-7456 Journal Article 2025 10 06 This research investigates the thermal performance and building-scale energy implications of recycled cotton fabric used as a sustainable insulation material in cold-climate constructions. It responds to the urgent need for low-carbon and circular solutions in the building sector by assessing physical measurements and modeled energy outcomes for a cotton-based insulating layer. Laboratory experiments were conducted under steady-state conditions using a custom heat-flow apparatus and multiple thermocouples to obtain reliable temperature profiles across samples prepared at varying layer densities. The measured average thermal conductivity for the recycled cotton specimens was approximately 0.046 W/m·K, a value consistent with high-performance natural fibrous insulations and attributable to the material’s porous microstructure and air-retention capability. Reproducibility tests returned relative deviations under five percent, validating the experimental protocol. Observed steady thermal gradients and uniform heat flux patterns indicate that, within the tested temperature range, conductive processes dominate and the material exhibits stable insulating behavior over extended periods. Complementary material characterization included density and specific heat measurements, which were integrated into the subsequent building energy model. From a sustainability standpoint, reusing post-consumer cotton reduces textile waste streams and decreases demand for virgin polymeric insulators, aligning with resource conservation and circular-economy objectives. This experimental evidence establishes recycled cotton as a technically credible insulation candidate and provides robust input data for building performance simulations. The study also documents practical considerations for sample preparation, moisture control during testing, and edge-sealing methods to prevent delamination, which together improve measurement fidelity and inform scalable manufacturing pathways for building applications and supports informed specification by designers and practitioners. In the modeling phase, experimentally measured thermophysical properties were incorporated into EnergyPlus to estimate annual heating and cooling loads for a representative building in a cold semi-arid climate. The simulation contrasted an uninsulated wall with assemblies containing a twelve-centimeter recycled cotton insulation layer at different effective densities. Overall, total annual energy consumption declined by approximately thirty-four to thirty-five percent for cotton-insulated assemblies compared to the uninsulated case, with heating demand accounting for the majority of savings. Analysis of surface heat fluxes demonstrates that the cotton layer substantially reduces conductive heat loss in cold periods and dampens indoor temperature fluctuations, thereby enhancing thermal comfort and lowering operative loads. Minor variations in cooling demand were observed in some configurations owing to changes in thermal mass and transient heat transfer, but the net impact favored energy savings. The agreement between lab measurements and modeled outputs, with discrepancies below five percent, validates the approach of using experimental inputs in whole-building simulation workflows. From a sustainability perspective, recycled cotton insulation shows promise as a low-cost, low-embodied-carbon alternative when local textile waste is available. However, for broader adoption, critical knowledge gaps must be addressed: the influence of moisture absorption on thermal performance, long-term mechanical behaviour under cyclic loading, fire-resistance properties, and full life cycle environmental impacts. To translate laboratory findings into practice, pilot-scale installations, monitored field trials, and standardized preparation procedures are recommended so that performance, durability, and compliance with regulatory requirements can be demonstrated in real buildings. Such evidence will support policy incentives and market uptake of recycled insulation. هدف این پژوهش بررسی عملکرد حرارتی و کارایی انرژی پارچه پنبه‌ای بازیافتی به‌عنوان عایق حرارتی پایدار در ساختمان‌های واقع در اقلیم سرد است. آزمایش‌های انجام‌شده در حالت پایدار نشان دادند که میانگین ضریب رسانایی حرارتی این عایق حدود ‎046/0 وات ‌بر‌ مترکلوین (W/m·K‎) است که با محدوده عملکرد عایق‌های طبیعی با کیفیت بالا مطابقت دارد. پایداری گرادیان حرارتی و تکرارپذیری نتایج، اعتبار روش آزمایش و یکنواختی انتقال حرارت در نمونه‌ها را تأیید کرد. در گام بعد، شبیه‌سازی عددی با استفاده از نرم‌افزار انرژی پلاس انجام شد تا تأثیر این ماده در کاهش مصرف انرژی ساختمان ارزیابی شود. نتایج مدل‌سازی نشان داد که استفاده از لایه‌ای با ضخامت ۱۲ سانتی‌متر از عایق پنبه‌ای در دیوار، منجر به کاهش میانگین ‎۳۴ تا ۳۵ درصدی‎ کل مصرف انرژی سالانه نسبت به حالت بدون عایق می‌شود. بیشترین سهم صرفه‌جویی مربوط به انرژی گرمایش است که نشان‌دهنده‌ی عملکرد مطلوب این ماده در کاهش تلفات حرارتی در شرایط اقلیمی سرد، مانند شهر تبریز، است. بر اساس یافته‌ها، پارچه پنبه‌ای بازیافتی به‌دلیل ویژگی‌های فیزیکی مناسب، پایداری زیست‌محیطی، قیمت پایین و در دسترس‌بودن، می‌تواند به‌عنوان جایگزینی پایدار و اقتصادی برای عایق‌های مرسوم مطرح شود و در جهت بهینه‌سازی مصرف انرژی در بخش ساختمان نقشی مؤثر ایفا کند.

https://jfaup.ut.ac.ir/article_105998_afc320fddfff9e104ec4029f6acc9154.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 2228-6020 30 4 2025 12 22 Towards Heritage Politics: An Inquiry into Four Conservation Documents from the Perspective of Depoliticization بازخوانی انتقادی سیاست‌زدایی در حفاظت از میراث: واکاوی چهار سند بنیادین 49 69 106166 10.22059/jfaup.2026.403097.673120 FA صدرا مرادی دکتری مرمت و احیای ابنیه و بافت‌های تاریخی، گروه مطالعات و حفاظت معماری و شهری، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. سمیه فدائی نژاد دانشیار گروه مطالعات و حفاظت معماری و شهری، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0001-5761-8141 Journal Article 2025 09 26 Towards Heritage Politics: An Inquiry into Four Conservation Documents from the Perspective of Depoliticization Abstract. Politics is inextricable from heritage conservation and those who engage in the act of conserving cultural heritage. However, this paper explores how dominant heritage knowledge has been systematically depoliticized, sidelining the inherently political nature of heritage in the process. Drawing upon insights from scholars specializing in political science and heritage politics, the study first underscores the critical need to politicize heritage discourse. Politicization is framed not as an obstacle but as an essential process to address the complex socio-cultural and political dimensions of heritage conservation. The paper then delves into the phenomenon of depoliticization, outlining its definition, rationale, and mechanisms. It identifies tactics employed—intentionally or inadvertently—that have stripped heritage of its political character. These tactics were analyzed as theoretical codes through a content analysis of four pivotal heritage documents: the Venice Charter, the The Conservator-Restorer Document, the Washington Charter, and the Recommendation on the Historic Urban Landscape. Using qualitative methods and supported by MaxQDA software, the study offers a detailed examination of how depoliticization manifests within the language and framing of these foundational texts. Three principal tactics emerge as key contributors to depoliticization: The adoption of technical-instrumental rationality: By presenting heritage conservation as a purely technical and professional endeavor, the discourse suppresses debates about power, identity, and contested histories that are inherent in heritage preservation. Neutrality framing: Heritage conservation is often depicted as ideologically neutral, devoid of political biases or agendas. This framing creates a misleading impression of impartiality while masking the influence of dominant cultural narratives and power structures. Prioritization of consensus-building: The emphasis on achieving universal agreement, while seemingly pragmatic, serves to gloss over conflicts and tensions that define heritage politics. This consensus-driven approach often sacrifices the multiplicity of voices and interests that should be part of heritage decision-making. The analysis reveals how these strategies collectively obscure the deeper sociopolitical implications of heritage and its role in shaping power relations. Depoliticization not only distorts the understanding of heritage politics but also undermines the transformative potential of heritage as a tool for fostering dialogue and addressing injustices. Ultimately, this paper calls for a renewed approach to heritage conservation—one that embraces its political dimensions rather than avoiding them. Politicizing heritage is not merely a theoretical exercise; it is a necessary step to ensure that conservation efforts are equitable, inclusive, and reflective of the diverse narratives that constitute human history. The study challenges practitioners, policymakers, and scholars to reconsider the frameworks and assumptions underlying their work, advocating for a more dynamic and politically conscious understanding of heritage. Ultimately, this paper calls for a renewed approach to heritage conservation—one that embraces its political dimensions rather than avoiding them. Politicizing heritage is not merely a theoretical exercise; it is a necessary step to ensure that conservation efforts are equitable, inclusive, and reflective of the diverse narratives that constitute human history. The study challenges practitioners, policymakers, and scholars to reconsider the frameworks and assumptions underlying their work, advocating for a more dynamic and politically conscious understanding of heritage. درحالی‌که مواجهه‌ی با سیاست برای حفاظت و حفاظت‌گران اجتناب‌ناپذیر است، مقاله‌ی حاضر نشان می‌دهد که چگونه از جریان غالب دانش حفاظت به‌طور گسترده سیاست‌زدایی شده است. در این راستا، با بهره‌گیری از دیدگاه‌ پژوهش‌گران حوزه‌ی سیاست و سیاست میراث، ابتدا ضرورت سیاسی‌سازی حفاظت تبیین شده و سپس چیستی، چرایی و چگونگی سیاست‌زدایی از آن مورد بررسی قرار گرفته است. این پژوهش با اتکا به روش تحقیق کیفی و راهبرد تحلیل محتوای جهت‌دار، چهار سند کلیدی بین‌المللی شامل «منشور ونیز»، «حفاظت‌گر-مرمت‌گر»، «منشور واشنگتن» و «توصیه‌نامه‌ی منظر شهری تاریخی» را از طریق کدگذاری نظری در نرم‌افزار مکس کیودا (MAXQDA) تحلیل نموده است. نتایج تحلیل نشان می‌دهند که سه تاکتیک اصلی شامل «بهره‌گیری از عقلانیت فنی-ابزاری»، «چارچوب‌بندی خنثی‌بودگی» و «تأکید بر توافق‌پذیری» نقش مؤثری در سیاست‌زدایی از حفاظت ایفا کرده‌اند. ازآنجایی‌که دانش حفاظت بر مبنای اسناد و دکترین‌های سازمان‌های بین‌المللی شکل گرفته است، این تاکتیک‌ها، چه آگاهانه و چه ناخودآگاه، موجب تضعیف درک سیاسی از میراث شده و زمینه‌ی حذف ابعاد سیاسی از گفتمان حفاظت را فراهم کرده‌اند. لذا این مقاله بر لزوم بازاندیشی در رویکردهای حفاظت و احیای جایگاه سیاست در آن تأکید دارد و گام اول در این مسیر را درک سیاست‌زدایی از حفاظت می‌داند.

https://jfaup.ut.ac.ir/article_106166_b0c9e21f7fec87f0054a395bd13b54dd.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 2228-6020 30 4 2025 12 22 A Decision-Making Framework for Selecting Sustainable Hospital Projects in Iran چارچوب تصمیم‌گیری برای انتخاب پروژه‌های پایدار بیمارستانی در ایران 71 82 105950 10.22059/jfaup.2026.408707.673153 FA سمیرا محمودکلایه دانشجوی دکتری مدیریت پروژه و ساخت، گروه مدیریت پروژه و ساخت، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران،.ایران. سید حسین حسینی نورزاد استادیار، گروه مدیریت پروژه و ساخت، دانشکده معماری، دانشگاه تهران، تهران، ایران. عباس استاد‌ تقی‌زاده دانشیار، گروه سلامت در حوادث و بلایا، دانشکده بهداشت، مرکز تحقیقات تغییر اقلیم و سلامت، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 09 24 Hospitals are indispensable pillars of health systems and constitute critical social infrastructure. Beyond their primary mission of delivering medical care, they play broader societal roles by promoting equitable access to health services and enhancing community well‑being. However, hospitals also impose considerable environmental burdens through intensive energy and water consumption, substantial waste generation, and significant greenhouse gas emissions. These realities highlight the urgent need to embed sustainability principles into hospital planning, design, and project portfolio selection. In Iran, this challenge is particularly pressing. The country’s average hospital bed availability stands at only 1.92 per 1,000 people, far below the global average of 3.28. This disparity underscores the necessity of expanding hospital capacity, yet such expansion must be pursued in ways that are both socially equitable and environmentally responsible. Despite this urgency, Iran currently lacks a structured framework for sustainability‑oriented hospital project portfolio selection. Previous studies have largely emphasized environmental considerations or focused on single‑building evaluations, while social dimensions and portfolio‑level decision‑making remain underexplored. This study addresses this gap by proposing a comprehensive framework for prioritizing sustainable hospital projects tailored to the Iranian context. The research unfolded in four stages. First, a systematic literature review identified sustainability criteria and indicators from international scholarship. Second, the Delphi method was employed to refine these criteria and achieve expert consensus, ensuring their relevance to Iran’s healthcare infrastructure and policy conditions. Third, the Best–Worst Method (BWM) was applied to determine the weights of the criteria, offering a robust mechanism for capturing expert preferences. Finally, the MARCOS method was used to prioritize a real hospital project portfolio, consisting of nine level‑3 hospitals in Iran, which represent county‑scale facilities of national importance. The findings revealed that social dimensions outweigh environmental ones, with Health and Safety, Well‑being, and Energy emerging as the most critical sustainability groups. The framework also exposed areas where current hospital designs align with sustainability priorities and where notable gaps persist. For instance, while some indicators were consistently met due to regulatory requirements, others—such as daylight utilization and Clean and renewable energy production—were frequently neglected despite their recognized importance. Overall, the results demonstrated that only a subset of sustainability indicators is fully achieved across the portfolio, while many remain insufficiently addressed, underscoring the need for deeper integration of sustainability principles. This research contributes to the literature by consolidating measurable social and environmental indicators suitable for project portfolio decision‑making, integrating BWM for robust weighting and MARCOS for comprehensive ranking, and demonstrating the framework’s applicability through a real case study. Although economic indicators were excluded due to measurement challenges, the framework nonetheless provides a structured approach to evaluating hospital projects in terms of sustainability. In conclusion, the proposed framework offers both theoretical and practical value. It equips policymakers and health system managers with a transparent tool to prioritize hospital investments, ensuring that future projects are not only clinically effective but also socially equitable and environmentally responsible. Future research is encouraged to extend the framework by incorporating resilience alongside sustainability, thereby enabling more holistic evaluation and long‑term strategic alignment in healthcare infrastructure planning. بیمارستان‌ها به‌عنوان زیرساخت‌های حیاتی نظام سلامت، علاوه بر کارکردهای درمانی، اثرات زیست‌محیطی گسترده‌ای دارند. در ایران، شکاف موجود میان شاخص تخت بیمارستانی (92/1 به ازای هر هزار نفر) نسبت به میانگین جهانی (28/3)، تقاضای فزاینده‌ای را برای احداث مراکز جدید ایجاد کرده است؛ بااین‌حال، فقدان چارچوبی بومی برای انتخاب پروژه‌ها با رویکرد پایداری، یک چالش استراتژیک محسوب می‌شود. پژوهش حاضر با هدف پرکردن این خلأ، چارچوبی جامع برای اولویت‌بندی پروژه‌های بیمارستانی پایدار پیشنهاد می‌کند. ابتدا معیارها و شاخص‌های پایداری از طریق مرور سیستماتیک و روش دلفی استخراج شدند. سپس با استفاده از روش بهترین–بدترین (BWM)، وزن و اهمیت نسبی معیارها بر اساس نظر خبرگان تعیین گردید. در گام بعد، پروژه‌ها با روش مارکوس (MARCOS) ارزیابی و رتبه‌بندی شدند. مطالعه موردی بر نه پروژه بیمارستانی سطح سه در کشور اجرا شد. نتایج نشان داد بعد اجتماعی نسبت به بعد زیست‌محیطی در اولویت قرار دارد و در حوزه‌های پایداری نیز سلامتی و بهداشت بیشترین اهمیت را داشته و پس‌ازآن، آسایش و انرژی قرار می‌گیرند. چارچوب پیشنهادی با فراهم‌سازی مبنایی کمی برای ارزیابی و رتبه‌بندی پروژه‌های بیمارستانی، ابزار مؤثری برای تصمیم‌گیری بهینه و تخصیص هدفمند منابع در سطح سیاست‌گذاری سلامت فراهم می‌کند.

https://jfaup.ut.ac.ir/article_105950_6be928ea2d801814b60de6d821cc904c.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 2228-6020 30 4 2025 12 22 Evaluating Users’ Visual Lighting Preferences in Architectural Spaces (Case Study: Traditional Houses of Yazd) ارزیابی ترجیحات دیداری کاربران از نور در فضاهای معماری (موردپژوهی: خانه‌های سنتی یزد) 83 96 105997 10.22059/jfaup.2026.408771.673154 FA مصطفی محبیان دکترا گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد. ایران. کاظم ماندگاری استادیار گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد. ایران. Journal Article 2024 09 15 Light in architecture functions far beyond its utilitarian role of illumination; it operates as a fundamental medium for shaping spatial meaning, aesthetic perception, and lived experience. Through its dynamic interaction with form, material, and time, light contributes to the construction of atmosphere and influences how space is perceived, inhabited, and emotionally experienced. Despite its critical role, contemporary architectural practice in Iran often overlooks the qualitative and experiential dimensions of natural light. This neglect largely stems from function-oriented design approaches, construction-driven priorities, and the absence of reliable frameworks for evaluating users’ visual and emotional preferences. As a result, light is frequently reduced to a quantitative or technical parameter rather than recognized as an active perceptual and aesthetic agent. This study aims to address this gap by developing an evaluative model of users’ visual preferences toward natural light, using Qajar-era houses in Yazd as exemplary cases. These houses represent a refined architectural tradition in which light has been consciously, climatically, and culturally integrated into spatial organization. By examining these traditional environments, the research seeks to reveal how different lighting conditions contribute to distinct perceptual and emotional experiences. The research was conducted in two complementary phases. The first phase adopted a quantitative survey-analytical method to assess external (physical) preferences related to the spatial attributes of light, such as intensity, direction, contrast, and distribution. A seven-point Likert-scale questionnaire was completed by 100 participants familiar with traditional Yazd architecture and analyzed using descriptive statistical methods. This phase focused on identifying preferred physical qualities of light across different architectural spaces. The second phase investigated internal (affective) preferences through a qualitative survey grounded in Russell’s circumplex model of affect (1980, 1989) and the PANAS framework. Participants evaluated bipolar emotional descriptors using a seven-point scale, reflecting their emotional responses to different lighting conditions. The results were visualized through density-mapping (heat-map) techniques, allowing for the identification of emotional concentration patterns across five categories of light-defined spaces: light-seeking, shade-oriented, light-bearing, dark-dominant, and light-filtering spaces. The findings demonstrate that each spatial category generates a distinct aesthetic and emotional experience. Light-seeking spaces evoke feelings of vitality, openness, and stimulation, while shade-oriented spaces foster calmness, comfort, and pleasure. Light-bearing courtyard spaces offer mixed and fluctuating experiences, ranging from serenity to liveliness, due to their temporal variability. Dark-dominant spaces, characterized by reduced illumination and spatial ambiguity, tend to encourage contemplation, introspection, or occasionally mild tension. Light-filtering spaces, shaped by dynamic patterns of shadow and brightness, stimulate ambivalent emotions combining tranquility, pause, excitement, and subtle tension. Overall, the combined physical and affective analyses indicate that the perceived quality of light emerges from the interaction between spatial attributes and users’ cognitive-emotional responses. Traditional houses, by providing a spectrum of lighting atmospheres, support adaptability to psychological needs, daily rhythms, and climatic conditions. The study concludes that contemporary architectural design should reconceptualize natural light as a multidimensional and experiential phenomenon and integrate users’ visual preferences more explicitly into design processes to enhance emotional resonance and spatial quality . نور در معماری از نگاه کاربران، تنها منبع روشنایی نیست بلکه مسئله‌ای اساسی در کیفیت ادراک فضاست. با وجود اهمیت بنیادین کیفیت‌ نور، هنوز چارچوبی منسجم برای ارزیابی ترجیحات دیداری کاربران در مواجهه با نور طبیعی در معماری ایران وجود ندارد. این پژوهش با هدف تدوین الگویی برای ارزیابی ترجیحات دیداری، خانه‌های قاجاری یزد را به‌عنوان نمونه‌ای اصیل از دوران سنت، انتخاب کرده است. روش تحقیق در دو مرحله مکمل انجام شد: مرحله نخست، ارزیابی کالبدی نور و مرحله دوم، ارزیابی عاطفی نور. هر دو مرحله با رویکرد کمی و به روش پیمایشی و با استفاده از پرسشنامه انجام گرفت و داده‌های حاصل از ۱۰۰ شرکت‌کننده تحلیل شد و الگوهای ادراکی پنج دسته فضای نوری (نوردوست، سایه‌دوست، نوربخش، تاریک‌گرا و نورگذر) استخراج گردید. نتایج نشان می‌دهد که ارزیابی‌های کالبدی و عاطفی نور در فضاهای مختلف این خانه‌ها نسبت به یکدیگر متمایز هستند و این تمایز، منجر به ایجاد تنوع کیفی نور در فضاها می‌گردد. این تنوع نوری، تابعی مستقیم از ترجیحات کاربران در هر فضای خاص بوده و قابلیت پاسخگویی به نیازهای مختلف انسانی در موقعیت‌های مکانی و زمانی متفاوت را فراهم آورده است.

https://jfaup.ut.ac.ir/article_105997_5fec74bcb6bdd19ad354ae05457d1b6b.pdf