موسسه انتشارات دانشگاه تهران نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 2228-6020 30 2 2025 06 24 A Phenomenological Rethinking of Residential Quality: Critiquing Housing Quality Standards in Iran بازخوانی پدیدارشناسانه کیفیت سکونت؛ بازاندیشی استانداردهای کیفیت مسکن در ایران 7 20 104335 10.22059/jfaup.2025.400610.673106 FA حامد مظاهریان دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. هانیه بصیری استادیار گروه معماری داخلی، دانشکده معماری و مرمت، دانشگاه هنر شیراز، شیراز، ایران. هادی نادری دکتری گروه مطالعات و حفاظت از میراث معماری و شهری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران. Journal Article 2025 05 12 In recent decades, the notion of housing quality in Iran’s policymaking and building regulations has been predominantly defined through a quantitative and technical paradigm. Within this reductionist framework, “housing” has been treated as a measurable physical product designed to meet minimum structural and functional requirements, while the human, cultural, and experiential dimensions of dwelling have been largely overlooked. This study aims to critically rethink the concept of residential quality and to propose a contextual and phenomenological framework for revising housing quality standards in Iran. The research is motivated by the widening gap between the measurable indicators used in formal assessment systems and the lived, perceptual reality of domestic spaces -a disconnection that has led to the erosion of place attachment, the weakening of social identity, and the diminishing of spatial meaning in contemporary residential environments. Adopting a qualitative and interpretive research design, the study operates across three complementary layers: (1) theoretical and philosophical inquiry into the nature of architectural quality, (2) comparative analysis of international housing quality standards, and (3) empirical assessment of contemporary residential projects in Shiraz. The theoretical framework draws upon the phenomenological and hermeneutic insights of Gaston Bachelard, Christian Norberg-Schulz, Juhani Pallasmaa, and Peter Zumthor to identify three interrelated levels of architectural quality: the physical–functional, the sensory–perceptual, and the cultural–existential. These levels articulate the continuum from measurable physical performance to the existential and cultural meanings embedded in the lived experience of space. The comparative study of international certification systems -including WELL, Fitwel, LEED, BREEAM, Estidama, and DGNB- demonstrates a global paradigm shift from mere technical compliance toward integrative models that address human health, social well-being, and cultural sustainability. In contrast, the analysis of Iran’s National Building Regulations and related housing codes reveals that current frameworks remain heavily focused on structural safety, energy efficiency, and environmental control, offering little space for perceptual or cultural dimensions of dwelling. To bridge this gap, the paper introduces a three-tier framework for assessing housing quality in Iran. This framework builds on international best practices while emphasizing localization through alignment with Iran’s climatic, social, and cultural conditions. Field evaluation of three selected award-winning residential projects in Shiraz illustrates the practical applicability of the proposed framework. Findings reveal that projects integrating sensory richness, cultural resonance, and environmental responsiveness achieve higher levels of holistic quality and foster deeper emotional attachment among residents. The study concludes that enhancing housing quality in Iran requires a paradigmatic transition from a purely standardized, regulation-driven system to a human-centered, quality-oriented approach. Such a shift calls for multi-level, adaptive standards that integrate stakeholder participation, policy coordination, and cyclical post-occupancy evaluation. Beyond offering an analytical model, this research contributes to the theoretical discourse on the phenomenology of dwelling and provides a foundation for the development of a national qualitative housing standard. Ultimately, it argues that the revitalization of meaning, identity, and sustainability within Iranian housing can only emerge through the reconciliation of measurable technical criteria with the lived, cultural, and existential realities of human habitation. در سیاست‌گذاری‌ها و مقررات ساختمانی ایران، کیفیت سکونت عمدتاً ذیل رویکردی کمی و فنی تعریف شده و تجربه‌ی زیسته‌ی انسان در فضا کمتر مورد توجه قرار گرفته است. غلبه‌ی واژه‌ی «مسکن» بر «خانه» خود نشانه‌ای از این تقلیل‌گرایی است؛ جایی که سکونت به مجموعه‌ای از شاخص‌های سازه‌ای و ابعادی فروکاسته می‌شود و ابعاد معنایی آن به حاشیه رانده می‌گردد. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی پدیدارشناسانه و اتکا بر مبانی نظری معماری، به واکاوی سه ساحت کالبدی، ادراکی و فرهنگی-هستی‌شناختی سکونت می‌پردازد. هدف اصلی، نشان دادن شکاف میان نظام‌های متداول ارزیابی و واقعیت زیسته‌ی فضا و ارائه‌ی چارچوبی بومی برای ارتقای استانداردهای کیفی مسکن در ایران است. روش تحقیق کیفی و تفسیری بوده و با رویکردی تطبیقی، تجربه‌ی نظام‌های موفق جهانی در کنار ابعاد اجتماعی، روانی و معنایی سکونت بررسی شده است. یافته‌ها آشکار می‌کند که درحالی‌که استانداردهای بین‌المللی از سطح الزامات فنی فراتر رفته و به وجوه انسانی، فرهنگی و ادراکی پرداخته‌اند، مقررات داخلی همچنان عمدتاً بر جنبه‌های فنی متوقف مانده‌اند. در واکنش به این خلأ، مقاله چارچوبی زمینه‌مند برای بومی‌سازی استانداردهای کیفی مسکن پیشنهاد می‌کند که بر پیوند میان ادراک انسانی از «خانه»، خرد بومی، ظرفیت‌های دانش فنی و مشارکت ذی‌نفعان استوار است.

https://jfaup.ut.ac.ir/article_104335_7f7d9d32cb33e9d2a4400fd0b856f692.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 2228-6020 30 2 2025 06 24 Reproduction of inequality in policies related to informal settlements تبیین سازوکارهای بازتولید نابرابری در سیاست‌گذاری‌های مرتبط با سکونتگاه‌های غیررسمی 21 35 104177 10.22059/jfaup.2025.397936.673095 FA هاشم داداش پور استاد گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. عاطفه َپارسائیان دانشجوی دکتری شهرسازی، گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. Journal Article 2025 05 02 Informal settlements in contemporary cities are not simply the result of a lack of resources or poor planning, but are the product of complex structures of power, policy-making, and dominant discourses that actively reproduce spatial and social inequality. Critical discourse analysis views urban policies not simply as a set of administrative or technical decisions, but as part of a socio-ideological process that organizes spatial and social order through language. By examining policy documents, public narratives, and prevalent discourses in urban planning, this approach demonstrates how dominant ideologies and power dynamics frame urban development and reproduce spatial and social inequality by marginalizing certain groups while privileging others. This approach, emphasizing concepts such as representation, ideology, and hegemony, shows how urban policies and programs can reinforce spatial inequalities and allow analysts to examine the complex relationships between language, power, and society in urban policies. Despite the widespread use of critical discourse analysis in global urban studies, there are gaps in research on Iranian urban policies, especially in the field of informal settlements. In recent decades, the expansion of informal settlements as a clear manifestation of urban poverty in large, medium, and even small cities of Iran has become a serious challenge. Informal settlements are one of the clear symbols of spatial inequality in contemporary Iranian cities. Spatial inequality in these areas is observed not only in terms of access to services, facilities, and infrastructure, but is also reproduced and reinforced at the discursive level. According to the statistics of the Iranian Urban Regeneration Company, more than 32% of the country's population lives in inefficient urban contexts and informal settlements, and the high population density in these areas necessitates fundamental interventions. Many existing studies related to informal settlements are limited to describing the current situation or providing technical solutions and have paid less attention on analyzing the hidden discourses in related policies. The aim of the present study is to analyze Iranian urban policies with a critical discourse analysis approach to identify hidden mechanisms that, through language, lead to the reproduction of inequality, the elimination of popular participation, and the legitimization of existing power structures. This approach, by filling the theoretical gap in the Iranian research literature, also highlights the necessity of the present study. This analysis can constitutea new step towards clarifying the processes of production and reproduction of domination and inequality in Iran's informal settlements and provide a critical framework for reviewing related policies. Through a critical analysis of urban policy discourses in informal settlements in Iran over the past two decades (2003–2023), three dominant discourses have been identified: neoliberal-technocratic discourse, symbolic participation discourse, and participation-oriented discourse. However, the results indicate that although on the surface, policies have shifted towards concepts such as “spatial justice,” “empowerment,” and “popular participation,” these changes have remained mostly at the linguistic and symbolic level and have not led to reforming power structures, and as a result, have contributed to the reproduction of inequality. سکونتگاه‌های غیررسمی یکی از نمادهای بارز نابرابری فضایی در شهرهای معاصر ایران‌اند. اغلب مطالعات موجود در حوزه سکونتگاه‌‌های غیررسمی به توصیف وضعیت موجود یا ارائه راهکارهای فنی محدودشده و کمتر به تحلیل گفتمان‌های پنهان در سیاست‌گذاری‌های مرتبط پرداخته‌اند. پارادایم حاکم بر پژوهش انتقادی و از رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی 9 سند سیاست‌گذاری شهری مرتبط جهت جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها استفاده شده است. هدف شناسایی سازوکارهای پنهانی که از طریق زبان، منجر به بازتولید نابرابری، حذف مشارکت مردمی و مشروعیت‌بخشی به ساختارهای قدرت موجود می‌شوند، می‌باشد. یافته‌ها نشان می‌دهد سه گفتمان اصلی بر این اسناد حاکم است. گفتمان تکنوکراتیک-نئولیبرال که ساکنان را به «داده آماری» یا «مصرف‌کننده خدمات» تقلیل داده و نابرابری فضایی را بازتولید می‌کند. گفتمان عدالت نمادین/مشارکت صوری که در آن مشارکت مردمی در سطحی نمایشی و غیرواقعی باقی می‌ماند و گفتمان مشارکتی-عدالت‌محور که گرچه کوشیده مفاهیمی چون «توانمندسازی»، «حق به شهر» و «مشارکت واقعی» را وارد ادبیات سیاست‌گذاری کنند، اما در عمل ساختارهای متمرکز مانع تحقق آن شده و مشارکت مردمی در سطحی نمایشی باقی مانده است. درمجموع، نتایج حاکی از آن است، تغییرات زبانی و گفتمانی سیاست‌ها به اصلاح ساختارهای نهادی و توزیع واقعی قدرت منجر نشده و عدالت فضایی همچنان در سطح شعار باقی مانده و سکونتگاه‌های غیررسمی در ایران محصول گفتمان‌ها و ساختارهای قدرتی‌اند که نابرابری فضایی و اجتماعی را بازتولید می‌کنند. این مطالعه با روشن‌ساختن سازوکارهای پنهان بازتولید نابرابری، چارچوبی انتقادی برای بازاندیشی در سیاست‌های شهری ایران و حرکت به‌سوی حکمرانی مشارکتی و عادلانه‌تر فراهم می‌آورد.

https://jfaup.ut.ac.ir/article_104177_a1db3272fd35ee97b70bc24db228e0ff.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 2228-6020 30 2 2025 06 24 Classification of Optimal Spatial Configuration in Affordable Housing Using Space Syntax گونه بندی چیدمان فضایی بهینه برای مسکن توان پذیر با استفاده از نحو فضا 37 54 104005 10.22059/jfaup.2025.395650.673081 FA ارزو نوری کارشناس ارشد معماری (گرایش مسکن)، دانشکده معماری و شهر سازی دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران. ندا سادات صحراگرد منفرد استادیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهر سازی ، دانشگاه علم و صنعت ایران ، تهران، ایران. سید عباس یزدانفر دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهر سازی ، دانشگاه علم و صنعت ایران ، تهران، ایران. Journal Article 2025 03 29 In recent years, the growing demand for housing and the rising cost of land—especially in rapidly expanding developing cities—have accelerated vertical urban growth and further intensified the urgent need for affordable housing units. This issue is particularly critical in cities such as Zanjan, where spatial and economic constraints are more pronounced and increasingly challenging. In such contexts, the absence of appropriate spatial layouts and minimum quality standards in housing units can negatively impact both individual well-being and overall urban livability. Accordingly, this study aims to propose an optimized spatial configuration for affordable housing units in Zanjan by employing Space Syntax as a reliable and effective analytical method for evaluating spatial arrangements. In the literature review, the qualitative components of affordable housing were identified and their relationship with Space Syntax indices was examined using a descriptive-comparative approach. Subsequently, the layout and configuration of 114 two-bedroom units were analyzed, and after refinement, 40 samples with diverse patterns were categorized into three distinct types. Using simulation and Space Syntax analysis methods, the types were evaluated based on qualitative components, and the average score for each type was calculated. The conclusion identified three optimal spatial arrangement types along with their corresponding spatial structures and proportional dimensions. In both the first and second types, the entrance is located at the end of the geometric plan’s length. The difference is that in the first type, which scored 38.7, after the entryway, the kitchen is positioned in the second depth, located between and connected to the entrance and the living room. In contrast, in the second type, which scored 40.3, the living room itself is situated at the second depth. In the third type, which scored the highest (40.9), the entrance is positioned at the center of the geometric plan structure, and public and private spaces are divided on either side of the entrance. The results suggest that functional zoning into public, private, and service areas—along with attention to spatial depth, connectivity, and integration—can significantly enhance spatial performance, even in units with a limited total floor area. In particular, careful consideration of spatial hierarchy, entrance positioning, and the relationships between key spaces such as kitchens, living rooms, bedrooms, and bathrooms plays a critical role in improving layout efficiency and overall spatial organization. That is to say, the use of Space Syntax techniques can effectively support the physical and functional components of an optimal configuration for affordable housing. Among the evaluated types, Type 3 demonstrates the most balanced composition of these elements and may serve as a practical and suitable model for future affordable housing design in similar urban contexts. Meanwhile, although Type 1 received the lowest score, it still has the potential for improvement through minor design modifications, particularly in entrance placement and the redistribution of service areas. Ultimately, the findings of this study can serve as a solid foundation for enhancing the design quality of affordable housing, firmly grounded in the principles and methodologies of Space Syntax analysis. در سال‌های اخیر با افزایش تقاضای مسکن و هزینه زمین، نیاز به واحدهای مسکونی استطاعت‌پذیر افزایش یافته است. نبود چیدمان فضایی مناسب می‌تواند کیفیت فضایی واحدها و به‌تبع آن کیفیت زندگی ساکنان را کاهش دهد. ازاین‌رو، هدف پژوهش ارائه الگوی بهینه چیدمان فضایی واحدهای مسکونی توان پذیر به کمک نحو فضا است. پژوهش حاضر با روش ترکیبی متوالی اکتشافی انجام شده است؛ به این معنا که ابتدا داده‌ها به روش توصیفی از طریق مرور ادبیات و تحلیل محتوا استخراج شده‌اند. در این چارچوب، مؤلفه‌های مسکن استطاعت‌پذیر و ارتباط آن‌ها با شاخص‌های نحو فضا بررسی گردید. سپس ساختار 114 واحد دوخوابه بررسی و از طریق روش شبیه‌سازی و نحو فضا پس از پالایش، 40 نمونه منتخب در سه گونه دسته‌بندی شدند. سپس گونه‌ها بر اساس مؤلفه‌های کیفی مسکن توان پذیر ارزیابی و میانگین امتیاز هرگونه محاسبه شد. در نتیجه‌گیری سه گونه بهینه چیدمان فضایی شناسایی شد. در گونه اول و دوم، ورودی در انتهای طول پلان است، با این تفاوت که در گونه اول (امتیاز 7/38)، بعد از پیش ورودی، آشپزخانه در عمق دوم و مرتبط با ورودی و نشیمن قرار دارد، ولی در گونه دوم (امتیاز 3/40)، نشیمن در عمق دوم قرار دارد. گونه سوم که بالاترین امتیاز را دارد (امتیاز 9/40) ورودی از مرکز پلان است و فضاهای عمومی و خصوصی در دو طرف ورودی تقسیم می‌شوند. نتایج نشان می‌دهد الگوی بهینه، مربوط به گونه سوم بوده که پلان مربوطه آن نیز ارائه شده است.

https://jfaup.ut.ac.ir/article_104005_6d40b68bff86335745537abb87ad777d.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 2228-6020 30 2 2025 06 24 Learning from Participatory Design Approach in Architectural Practice: A Case Study فرآیند آموزش طراحی مشارکتی (موردپژوهی: آتلیۀ طراحی معماری مقطع کارشناسی ارشد) 55 71 103981 10.22059/jfaup.2025.388902.673044 FA صالحه بخارائی استادیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. 0000-0003-2373-2557 فاطمه اتوکش کارشناس ارشد معماری، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. Journal Article 2025 03 07 Understanding the needs of users is one of the crucial factors in the design process. Studies show that in solving architectural problems, participatory design, as a documented method, facilitates a better understanding of users' spatial needs. This paper, by reviewing relevant research on user participation in design, tests this method in three stages: planning, ideation, and design, through an educational process with 11 Master’s students from the School of Architecture and Urban Planning at Shahid Beheshti University. The design issue, before the start of the academic semester, was determined in terms of the site’s location, users’ and clients’ needs, and the project’s subject, similar to professional design processes. Therefore, the students were asked to carry out the design process for the Student Center of Shahid Beheshti University based on maximum user participation and within the framework of the results and findings extracted from reviewing the literature. Students responded to the questions on the advantages and disadvantages of the participatory design process before they started. In the planning phase, students focused on deeply understanding the subject, users, and site's effective physical attributes. Pre-design practices like Hangout design for Students and exploring them throughout the university helped students approach the design subject. Gathering case studies and group discussions on each case prepared them to step into the participatory design process. Students conducted interviews with users and clients, classified their needs, and used this data to inform spatial planning.. In the second phase, during ideation, students were asked to present 3 ideas based on the data they analyzed. In group correction, one idea was selected to proceed to the next phase. Students were asked to communicate with users and get their suggestions for selecting their final idea as well. In developing the project, users and clients were invited to the workshop twice. Students presented their developed design starting from the data that they gathered and analyzed, ideas they had made, and the design they developed and got their suggestions. This experience had several advantages. Students learned that users' needs may differ from theirs. They found out how to interact with users, clients, and others related to a design process. They practiced and learned the ways they could justify their decisions to others. They experienced inter-group design, sharing ideas and participation in the workshop. The result of this experience can provide a draft for an educational program based on participatory design and further research to expand it. It can also raise awareness among designers and architects about the necessity of considering users' needs and the importance of their involvement in the design process. Other benefits of using this method in design education include enhancing the level of communication between students, fostering competition, responsibility, and a sense of belonging to the design issue, and consequently encouraging active participation in the studio and efforts to find suitable methods for greater interaction with non-architectural users. However, the participatory process requires more time compared to conventional design education methods, which should be considered in the class schedule. شناختِ نیاز کاربران، از اصول فرایند طراحی است. مطالعات نشان می‌دهد، طراحی مشارکتی روشی مستند برای فهم بهتر نیاز کاربران فضا است. مقالۀ حاضر درصدد است تا ضمن مرور پژوهش‌های مرتبط با مشارکت کاربران در طراحی، تجربه واقعی کارگاه آموزش طراحی به 11 نفر از دانشجویان کارشناسی ارشد معماری را مستند نموده و قابلیت‌ها و محدودیت‌های کاربرد روش طراحی مشارکتی در آموزش طراحی معماری را گزارش نماید. در این راستا، مسئلۀ طراحی، از حیث موقعیت زمین، نیاز کاربران و کارفرما و موضوع طرح، به‌مانند فرایندهای حرفه‌ای طراحی تعیین گردید و از دانشجویان درخواست شد فرایند طراحی مرکز دانشجویی- فرهنگی دانشگاه شهید بهشتی را بر اساس مشارکت کاربران طی نمایند. بهره‌مندی ازاین‌روش، باعث افزایش سطح همکاری دانشجویان و تقویت رقابت، احساس مسئولیت و تعلق‌ نسبت به طرح و در نتیجه مشارکت فعال در آتلیه و ایجاد تعامل پویا با کاربران شد. نتیجۀ این پژوهش می‌تواند ضمن تدوین پیش‌نویسی برای برنامۀ آموزشی مبتنی بر طراحی مشارکتی، طراحان و معماران را متوجه ضرورت اعتنا به نیاز کاربران و لزوم حضور ایشان در فرایند طراحی نماید. فرآیند مشارکتی نسبت به روش‌های رایج آموزش طراحی زمان بیشتری نیاز دارد که لازم است در برنامۀ زمانی کارگاه طراحی منظور شود.

https://jfaup.ut.ac.ir/article_103981_f410a4bbbbb1233c2a9b9d8797c93d9f.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 2228-6020 30 2 2025 07 23 Explaining the Discoverability of Space Based on Spatial Structure Indicators: A Case Study: Tabriz Bazaar تبیین قابلیت کشف‌پذیری فضا مبتنی بر شاخص‌هایی ساختار فضایی* نمونه موردی بازار تبریز 73 87 103680 10.22059/jfaup.2025.398192.673097 FA سید محمد مهدی حسینی کیا دکتری معماری، گروه معماری و شهر سازی، دانشکده معماری و شهر سازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. لیلا مدقالچی دانشیار گروه معماری و شهر سازی، دانشکده معماری و شهر سازی،دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. آیدا ملکی دانشیار گروه معماری و شهر سازی، دانشکده معماری و شهر سازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. پریسا هاشم پور استاد گروه معماری و شهر سازی، دانشکده معماری و شهر سازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. Journal Article 2025 07 19 The structure of spaces affects how people perceive and experience the complexity of buildings, and the variety of uses makes it difficult for space users to discover destinations. The more people know about space, the more likely they are to use the features of that space. This research deals with the main question: how does the spatial structure of buildings affect their discoverability by users? This research aims to develop the concept of discoverability in architecture and its relationship with spatial structure indicators and users' perceptions. It seeks a model to explain the concept of discoverability through spatial layout indicators and user perception; however, other effective factors include environmental cues, information obtained from others, and individual abilities. The research method of this study is mixed-method combining quantitative andqualitative appriaches as it begins with the observation of current events in space, identifies the causes and factors, and explains the relationship between the variables.Data was obtained through surveys and field methods by visual questionnaires.Spatial structure indicators were calculated through spatial layout maps in two formats: visual graph access (isovist) and axial map. The field survey of space users was conducted online, and the findings were analyzed using SPSS software and the multiple linear regression with backward elimination of independent variables. Cronbach's alpha was used for the internal reliability of the questionnaire questions, and the Delphi method was used to assess external validity. According to the research findings, the main hypothesis is supported, and discoverability has a significant relationship with indicators derived from the spatial structure, such as isovist, isovist area, connection, integration, and entropy in the Bazaar of Tabriz. In response to the research question of whether there is a measurable and simple definition for the concept of space discoverability, the answer is negative. This may be due tothe multidimensional nature of discoverability and its distinctionfrom other spatial structure indicators. For example, space integration is a completely quantitative index and emerges from the spatial structure. The results indicate that discoverability depends on several indicators of the space's structure, especially the users field of view. After identifying predictor variables affecting the dependent variable (space discoverability), multivariate linear regression was used to determine the coefficient of determination, thereby generalizing the model.Only independent variables that had a significant relationship with discoverability in the previous stage were included. In this model, the significance of the independent variables was determined atp=0.04 with a confidence level of 95%. Also, the coefficient of determination of 0.65 (above 0.60 is considered explainable; this value is between 0 and 1) indicates that 65 percent of the discoverability variable can be explained by the predictor variables , which is an acceptable percentage for the generalizability of the model. ساختار فضا بر چگونگی ادراک و تجربه مردم تأثیرگذار است و هرچه افراد، بیشتر راجع به یک فضا اطلاعات داشته باشند، احتمال بیشتری وجود دارد که از قابلیت‌های آن استفاده کنند. پژوهش حاضر به این سؤال اصلی می‌پردازد که چگونه ساختار فضایی، بر قابلیت کشفپذیری توسط کاربران تأثیر می‌گذارد؟ هدف این پژوهش توسعه مفهوم کشفپذیری در حوزه معماری و ارتباط آن با شاخص‌های ساختار فضایی است. اطلاعات کمی مربوط به ساختار فضایی از طریق نقشه‌های چیدمان فضایی و داده‌های کیفی از طریق پرسش‌نامه‌های تصویری گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون رگرسیون خطی چندگانه انجام گرفت و پایایی ابزار تحقیق نیز با آلفای کرونباخ و روایی آن توسط روش دلفی تائید شد. مطابق یافته‌ها، هرچند به دلیل چندبعدی بودن و ماهیت آن، یک تعریف ساده و قابل‌سنجش برای کشفپذیری وجود ندارد، اما دارای ارتباط معنادار، با بعضی از مفاهیم شاخص‌های ساختار فضایی همچون ایزوویست، سطح قابل دید، اتصال، ارتباط و آشفتگی در بازار تبریز است.

https://jfaup.ut.ac.ir/article_103680_70330d9b5c295a4be91874198886bf3b.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 2228-6020 30 2 2025 06 24 Ritual Tree in the Landscape Attributed to the Sacred Human: The Metamorphosis of the Myth of Human-Tree Similitude in Iran درخت آیینی در منظر منسوب به انسان مقدس؛ دگردیسی اسطوره همزادی انسان و درخت در ایران 87 100 104717 10.22059/jfaup.2025.400920.673107 FA رضا کسروی استادیار گروه معماری منظر، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. سید امیر هاشمی زادگان استادیار گروه معماری منظر، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 09 27 This study investigates the symbolic and cultural significance of ancient trees within the sacred landscapes of Iran, emphasizing their profound relationship with the concept of the sacred human. Viewing the landscape as a semiotic text, particularly focusing on sacred trees, requires understanding beyond their physical form to include the rich mythological and ritual narratives they embody. This research asserts that comprehending the deep bond between humans and trees in these landscapes is incomplete without exploring their mythological roots and collective cultural memory. Employing a qualitative and interpretive framework, the study draws from theoretical approaches in collective memory studies, semiotics, and mythology. Through comparative analysis and semiotic interpretation, the study deciphers the complex layers of meaning embedded in the presence of ancient trees at three significant Iranian sacred sites: Imamzadeh Saleh in Tajrish, Qadamgah in Nishapur, and Imamzadeh Rudband in Dezful. The findings reveal that these trees transcend their natural roles, acting as carriers of collective memory and sacred symbols deeply intertwined with the identities of the sacred humans associated with these places. In the pre-Islamic era, trees symbolized collective existence, divine glory known as farr-e izadi, and were regarded as origins and models for humanity. The arrival of Islam brought significant evolution to this symbolic relationship. The emphasis shifted towards the sacred human, especially the archetype of the “Perfect Human” (Insan-e Kamel). Consequently, the symbolism of the tree was redefined through its mythological affinity with this sacred figure. Within Islamic mysticism, the tree became a powerful metaphor for spiritual growth, divine truth, and moral perfection, embodying the virtues and essence of the ideal human being. This transformation reflects both continuity and change, illustrating how ancient symbols were reinterpreted to align with new religious and cultural contexts. Ritual practices connected to these sacred trees, including tying prayer cloths, pilgrimage, and collective mourning ceremonies, play a crucial role in maintaining and activating their symbolic power. These rituals transform the trees into living cultural agents that reinforce communal memory and spiritual bonds between the sacred and earthly realms. Thus, the sacred landscape functions as a dynamic, multilayered space where nature, myth, history, and religion continuously interact to shape and renew the identity of sacred places. By integrating international landscape theory concepts such as Norberg-Schulz’s genius loci-the spirit of place-and Turner’s ritual space with indigenous Iranian traditions, the study posits that sacred landscapes are vibrant cultural texts shaped and reshaped by rituals and myths. Ultimately, the study demonstrates that ancient trees at Iranian sacred sites serve as vital nodes connecting past and present, human and divine, nature and culture. Through a rich tapestry of symbols and rituals, they mediate collective memory and spiritual heritage, sustaining cultural continuity while adapting to evolving spiritual paradigms. Recognizing the symbolic, ritual, and spatial dimensions emerging from this transformation is crucial for sustaining and revitalizing these multilayered landscapes in dialogue with contemporary perspectives in landscape architecture. قرائت منظر ارتباط زیادی با درک نظام نشانهای آن دارد. این پژوهش به بررسی نسبت نمادین انسان مقدس و درخت آیینی در منظرهای منسوب به انسان مقدس در ایران می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش، چرایی و چگونگی استمرار و دگردیسی این نسبت، از ریشه‌های اسطوره‌ای پیش از اسلام تا دوران پس از اسلام است. این تحقیق، با بهره‌گیری از یک چارچوب نظری سه سطحی، از مطالعات کتابخانهای برای کاوش داده‌ها شامل متون تاریخی، دینی، ادبی، سفرنامهها و تفسیر و تحلیل محتوا استفاده کرده و در سه مکان نمونه (امامزاده صالح، قدمگاه نیشابور و امامزاده رودبند) به مشاهدات میدانی پرداخته است. نتایج نشان میدهند که درخت در این منظرها، تنها یک عنصر طبیعی نیست، بلکه حامل حافظه جمعی، نماد قدسی و همزادی برای انسان مقدس است. در دوره پیش از اسلام، درخت نماد هستی جمعی، فرّه ایزدی و خاستگاه انسان بود و در روایتهای اسطورهای جایگاه محوری داشت. با ورود اسلام، این رابطه دچار دگردیسی شد و انسان مقدس محور قرار گرفت و جایگاه درخت بر پایه شباهت اسطورهای به انسان مقدس و تفسیر «شجره طیبه» به‌عنوان نماد «انسان کامل» بازتعریف شد. توجه به ابعاد نمادین، آیینی و فضایی حاصل از این دگردیسی، نقش مهمی در استمرار و فعال نگه‌داشتن این منظرهای چندلایه در همراهی با رویکردهای معاصر در معماری منظر دارد.

https://jfaup.ut.ac.ir/article_104717_064932c6a2cb92f813ce212e28a63c5c.pdf